Symbiose, de kunst van samenleven
Om beter te begrijpen ‘wat je weet’ is het van belang te begrijpen ‘hoe je weet wat je weet’.
Omdat verschillende soorten vaak dezelfde ruimten bewonen en dezelfde hulpbronnen delen of beconcurreren, reageren ze geïntegreerd op verschillende manieren, gezamenlijk bekend als symbiose. Er zijn vier belangrijke symbiotische relaties: mutualisme, commensalisme, parasitisme en competitie.
Laten we, om deze relaties te verkennen, eens kijken naar een natuurlijk ecosysteem zoals de oceaan. Oceanische omgevingen staan bekend om hun soortendiversiteit. Stel je voor dat je op een duikexpeditie bent om de werelden onder de golven te verkennen. Als we in de warme wateren van de Stille of Indische Oceaan zouden zijn, zouden we waarschijnlijk een uitstekend voorbeeld van mutualisme zien: de relatie tussen anemoonvissen en zeeanemonen. In een mutualistische relatie profiteren beide soorten. Zeeanemonen leven gehecht aan het oppervlak van koraalriffen. Ze vangen hun prooi met stekende cellen, nematocysten genaamd, die zich op hun tentakels bevinden. Nematocysten geven gifstoffen vrij wanneer een klein dier in contact komt met de tentakel van een anemoon. Dit verlamt het gestoken dier, waardoor de anemoon het dier gemakkelijk in zijn bek kan brengen om te worden ingeslikt. Terwijl andere vissen bezwijken voor deze giftige steken, scheiden anemoonvissen een substantie af in het slijm dat hun lichaam bedekt dat het vuren van nematocysten onderdrukt. Hierdoor kan de anemoonvis comfortabel tussen de tentakels van anemonen zwemmen, waardoor een beschermde omgeving ontstaat waarin potentiële roofdieren worden gedood door anemoonsteken. Dit komt de anemoonvis duidelijk ten goede, maar hoe zit het met de zeeanemonen? De felgekleurde anemoonvissen trekken andere vissen aan die op zoek zijn naar een maaltijd. Deze nietsvermoedende potentiële roofdieren worden vervolgens gevangen en opgegeten door de anemonen. Terwijl we onze denkbeeldige diepzeereis voortzetten, kunnen we de commensalistische relatie waarnemen die bestaat tussen zeepokken en bultruggen (Megaptera novaeangliae).
Commensalisme vindt plaats wanneer een soort leeft met, op of in een andere soort, die bekend staat als de gastheer. De gastheersoort profiteert noch wordt geschaad van de relatie. In ons denkbeeldige voorbeeld hechten verschillende soorten zeepokken zich aan de huid van walvissen. Wetenschappers hebben niet het exacte mechanisme ontdekt waarmee zeepokken dit kunnen doen, maar de walvissen lijken er geen last van te hebben. Hoe profiteren de zeepokken van deze onwaarschijnlijke relatie? De enorme walvissen vervoeren de kleine zeepokken naar planktonrijke wateren, waar beide soorten zich tegoed doen aan de overvloedige micro-organismen die daar leven. Natuurlijk veroorzaken sommige symbiotische relaties schade.
Bij parasitisme leeft één soort (de parasiet) met, op of in een gastheersoort, ten koste van de gastheersoort. Anders dan bij predatie wordt de gastheer niet onmiddellijk door de parasiet gedood, hoewel hij na verloop van tijd ziek kan worden en kan sterven. Voorbeelden van veel voorkomende parasieten die in de oceaan worden aangetroffen, zijn nematoden, bloedzuigers en zeepokken. Dat klopt – hoewel zeepokken vergelijkbaar zijn met walvissen, zijn het parasieten voor zwemmende krabben. Een zeepok kan zich wortelen in het voortplantingssysteem van een krab. Hoewel de krab niet doodgaat door deze interactie, zijn zijn voortplantingsvermogen sterk verminderd.
In hoeverre kunnen we symbiotische relaties: mutualisme, commensalisme, parasitisme en competitie ontrafelen en toepassen op het Duurzaam Organiseren van samenwerkingen, zowel binnen en buiten en tussen organisaties en entiteiten?